Edycja II (Opole 2026)

Prof. dr hab. Dariusz Chemperek – literaturoznawca i edytor naukowy tekstów dawnych, pracownik Instytutu Językoznawstwa i Literaturoznawstwa UMCS. Profil badawczy: piśmiennictwo protestanckie w Pierwszej Rzeczypospolitej XVI – XVII w., twórczość Jana Kochanowskiego i Cypriana Bazylika, mecenat Anny Wazówny, kultura literacka Lublina i Lubelszczyzny w okresie renesansu i baroku, literatura staropolska z perspektywy ekokrytyki. Autor monografii „Umysł przecię z swojego toru nie wybiega”. O poezji medytacyjnej Daniela Naborowskiego, 1998; Poezja Jana Gawińskiego i kultura literacka drugiej połowy XVII wieku, 2005. Wydał edycje krytyczne m. in. Franciszka Małkota (wraz z badaczami litewskimi, 2016), Andreasa Gryphiusa (2019), Rzeczypospolitej Babińskiej (2023), twórca i redaktor naukowy serii wydawniczej „Lubelska Biblioteka Staropolska” (dotąd 23 edycje literatury dawnej). Kierował projektami NPRH, obecnie wykonawca w grantach NPRH. Wiceprezes lubelskiego oddziału Towarzystwa Naukowego im. Adama Mickiewicza (od 2010), współpracuje z Wydawnictwami Szkolnymi i Pedagogicznymi.

Literatura protestantów w Pierwszej Rzeczypospolitej i na Śląsku doby renesansu i baroku. Metody analizy, dynamika przemian

Tematem zajęć będzie definicja pojęć ‘literatura protestancka’ i ‘literatura tworzona przez protestantów’ oraz odpowiedź na pytanie: czy istnieje specyfika twórczości protestanckiej? Jeśli tak – na czym polega? Poruszony zostanie problem różnych poziomów znaczeń tekstów o nachyleniu religijnym i świeckim na wybranych przykładach zaczerpniętych z piśmiennictwa zwolenników reformacji w Koronie, Wielkim Księstwie Litewskim i na Śląsku. Wspólnie przyjrzymy się podobieństwom i różnicom, ośrodkom literackim, dynamice przemian – od ekspansji tematycznej i terytorialnej do ‘obrony placówki’. 

Prof. dr hab. Mariola Jarczykowa, em. UŚ – zajmuje się przede wszystkim kulturą literacką w kręgu Radziwiłłów birżańskich w pierwszej połowie XVII wieku. Jest autorką pięciu monografii poświęconych członkom protestanckiej linii rodu oraz ponad 100 artykułów dotyczących korespondencji, literatury i oratorstwa Radziwiłłów, a także ich dworzan. Prace te oparte są o materiały archiwalne, niektóre zaś dokumenty wydobyte w trakcie kwerend zostały opublikowane jako edycje krytyczne. 

 Smutne losy księżniczek. O problemach matrymonialnych i wyznaniowych księżnych Radziwiłłowych w I połowie XVII wieku

Wykład będzie dotyczył żon i córek Radziwiłłów birżańskich: Katarzyny z Potockich, Anny Marii Radziwiłłówny oraz jej córki – Karoliny Ludwiki. Zostaną przedstawione zagadnienia zgodności wyznaniowej małżonków, perypetie związane z zamążpójściem późniejszych księżnych oraz ich stosunek do reformacji. Jako egzemplifikacja wywodów zostanie wykorzystana korespondencja oraz druki kazań pogrzebowych.

Dr hab. Piotr Kociumbas, prof. UW – absolwent Uniwersytetu Gdańskiego (filologia germańska) i Akademii Muzycznej w Gdańsku (instrumentalistyka), pracuje na stanowisku profesora uczelni w Katedrze Studiów Intermedialnych i Środowiskowych na Wydziale Neofilologii Uniwersytetu Warszawskiego. W latach 2019–2021 był stypendystą Fundacji im. Alexandra von Humboldta na Wydziale Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu w Hamburgu. Jako historyk literatury i kultury muzycznej wczesnej nowożytności, ze szczególnym uwzględnieniem Prus Królewskich, zajmuje się relacjami między literaturą, muzyką, teologią i sztukami wizualnymi, a także historią pobożności, edytorstwem naukowym i niemiecką hymnologią. Obecnie, jako profesor wizytujący, przebywa na Uniwersytecie w Hamburgu (w ramach działań grupy badawczej DFG „Geistliche Intermedialität in der Frühen Neuzeit”).

 Od sensacji do kontemplacji. Duchowa intermedialność luterańskich druków ulotnych o gdańskiej egzekucji z 1650 roku

 W 1650 roku przestrzeń przed gdańskim Dworem Artusa stała się sceną poruszającego widowiska: egzekucji trzech młodzieńców. Echo tego wydarzenia nie ucichło jednak wraz z opadnięciem katowskiego miecza – przeciwnie, znalazło swój wyraz w kulturze, a konkretnie w serii druków ulotnych, które przekształciły chwilę sensacji w przedmiot głębszej refleksji. W publikacjach tych słowo, obraz i dźwięk splatają się w wielowarstwową opowieść o zbrodni i karze, honorze i winie, współczuciu i przebaczeniu. Kim byli straceni? Jakiego czynu się dopuścili? I co sprawiło, że ich egzekucja odbiła się tak szerokim echem w siedemnastowiecznym Gdańsku? Wykład ukazuje intermedialny potencjał tych druków, odsłaniając zarazem ich funkcję jako narzędzia religijnej interpretacji wydarzenia, głęboko zakorzenionej w luterańskiej kulturze Prus Królewskich.

Ks. Sebastian Madejski – duchowny Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, Diecezjalny Duszpasterz Młodzieży Diecezji Warszawskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Absolwent Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie oraz Luther Seminary w Saint Paul, w Minnesocie. Od 2019 roku prowadzi Ewangelickie Duszpasterstwo Akademickie w Warszawie przy Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Świętej Trójcy. Doktorant Uniwersytetu Georga-Augusta w Getyndze. Specjalizuję się w historii Kościoła, historii dogmatów oraz współczesnej dogmatyce i etyce ewangelickiej.

 Kler ewangelicki w Rzeczpospolitej Obojga Narodów w XVI i XVII wieku – stan badań

 Podczas zajęć przedstawione zostają najważniejsze ustalenia dotyczące funkcjonowania kleru ewangelickiego w Rzeczpospolitej Obojga Narodów w XVI i XVII wieku oraz aktualny stan badań nad tym zagadnieniem. Zaprezentowana zostanie struktura organizacyjną Kościołów ewangelickich (luterańskiego i reformowanego), wybrane sylwetki pastorów, superintendentów i seniorów oraz ich zaangażowanie w życiu religijnym, edukacyjnym i społecznym. Wykładowca zaprezentuję ich relacje z patronatem szlacheckim i władzami państwowymi. Wykład będzie zawierać przegląd źródeł historycznych oraz najważniejszych kierunków historiografii — od klasycznych prac nad reformacją w Polsce po najnowsze badania. Celem wystąpienia będzie ukazanie miejsca duchowieństwa ewangelickiego w kulturze i społeczeństwie dawnej Rzeczpospolitej oraz wskazanie obszarów, które wciąż wymagają pogłębionych studiów.

Dr hab. Jerzy Sojka – teolog ewangelicki, profesor Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie i kierownik Katedry Teologii Historycznej Wydziału Teologicznego tej uczelni. Wykłada również na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach oraz w instytucjach edukacyjnych Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP (Instytut Pastoralny i Szkoła Biblijna przy Centrum Misji i Ewangelizacji). Wśród jego zainteresowań badawczych znajduje się historia i teologia Reformacji XVI wieku. Koncentruje się szczególnie na teologii Marcina Lutra oraz luterańskich pism wyznaniowych. W swoich badaniach sięga również do historii i teologii pozostałych nurtów reformacyjnych XVI w. Autor kilkudziesięciu publikacji naukowych poświęconych tej tematyce, w tym: „Czytanie Reformatora” (t. 1-2, Wisła 2014-2017), „Widzialne Słowo. Sakramenty w luterańskiej «Księdze zgody»” (Warszawa 2016), oraz wraz z Łukaszem Barańskim: „Reformacja” (t. 1-3, Bielsko-Biała 2016-2025). Aktywny również na polu popularyzacji wiedzy i teologii XVI-wiecznej Reformacji, zarówno na forach luterańskich (wykłady, teksty), jak i ekumenicznych (m.in. w podcaście „Teologia z Katowic”).

O co chodziło Marcinowi Lutrowi? Podstawy jego teologicznego myślenia

 Marcin Luter jest postacią dla Reformacji kluczową. Jego wystąpienie, sprowadzane w popularnej wrażliwości do przybicia (?) 95 tez przeciw odpustom, bywa interpretowane skrajnie różnie. Od boskiego narzędzia naprawy pozostającego w kryzysie Kościoła po arcyheretyka i rewolucjonistę, który w imię swoich indywidualnych chuci rozbił jedność zachodniego chrześcijaństwa. W tym wykładzie spróbujemy jednak sięgnąć głębiej i przyjrzeć się jego myśli. Sięgniemy do tak fundamentalnych koncepcji, jak nauka o usprawiedliwieniu, której odkrycie pchnęło go w kierunku protestu przeciw odpustowej praktyce Kościoła jego czasów. Sięgniemy też do fundamentalnych koncepcji Lutra z zakresu pojmowania Słowa Bożego (a w konsekwencji również sakramentów), jak i Kościoła oraz jego autorytetu. W ten sposób otrzymamy mapę zasadniczych punktów odniesienia teologicznego, które w napędzały reformę Kościoła w duchu luterańskim, a część z nich stała się dobrem wspólnym całego protestantyzmu.

O wolności chrześcijanina jest, obok Do chrześcijańskiej szlachty niemieckiego narodu o poprawie chrześcijańskiego stanu oraz O niewoli babilońskiej Kościoła, zaliczane do tzw. pism programowych Marcina Lutra z 1520 roku. Uznawane są one za wykład reformacyjnych fundamentów teologicznych. O wolności chrześcijanina dotyka samego jądra teologicznego myślenia Reformacji wittenberskiej. Wyjaśniając metaforę wolności chrześcijańskiej Luter daje w nim wykład swojej kluczowej idei teologicznej – nauki o usprawiedliwieniu. W czasie warsztatu wspólnie przyjrzymy się teologicznej argumentacji zawartej w tym piśmie, prześledzimy, jak Wittenberczyk objaśniał papieżowi (w wersji łacińskiej) oraz szerszej publiczności (w wersji niemieckiej) kolejne elementy swojego kluczowego teologicznego odkrycia, dając tym samym najbardziej syntetyczną a jednocześnie kompletną jego wykładnię. Zapraszam do wspólnej lektury.

Prof. dr hab. Paweł Stępień – literaturoznawca, profesor na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Bada literaturę dawną w odniesieniu do teologii i filozofii oraz poezję polską dwudziestego wieku w odniesieniu do tradycji kultury epok dawnych. Członek komitetów redakcyjnych „Pamiętnika Literackiego” oraz serii „Studia Staropolskie. Series Nova”. Wybrane książki: Zadanie. „Chaskiel” Tadeusza Różewicza (2017); Śmiech w czasach ostatecznych. Tematyka religijna w „Figlikach” Mikołaja Reja (2013); Z literatury religijnej polskiego średniowiecza. Studia o czterech tekstach: „Kazanie na dzień św. Katarzyny”, „Legenda o św. Aleksym”, „Lament świętokrzyski”, „Żołtarz Jezusow” (2003); Poeta barokowy wobec przemijania i śmierci. Hieronim Morsztyn — Szymon Zimorowic — Jan Andrzej Morsztyn (1996). Współautor i współredaktor tomów: Inspiracje platońskie literatury staropolskiej (2000); „Kazania świętokrzyskie”. Nowa edycja. Nowe propozycje badawcze (2009); Wizja Polikarpa. Średniowieczne dialogi człowieka ze śmiercią (2014).

Między jawną polemiką a ukrytą parafrazą, czyli jak Samuel Dambrowski wykorzystywał teksty Piotra Skargi i Jakuba Wujka

Samuel Dambrowski (1577-1625), superintendent zborów augsburskich w Wielkopolsce (1607), a później na Litwie i Żmudzi (1615), postrzegany był przez stronę katolicką jako twórca modlitewników i kolekcji kazań o szczególnej sile oddziaływania, o czym świadczą wymierzone w niego trzy odrębne druki polemiczne z 1613 i 1624 r. W istocie Postylla chrześcijańska Dambrowskiego (1620-1621) zyskała poczytność, która trwała aż do połowy XX stulecia. Z kolei Lekarstwo duszne (1611) zostało ponownie wydane w 1880 i cieszyło się wówczas popularnością jako zbiór modlitw dla wspólnot luterańskich, których ewangelicką i polską zarazem tożsamość podtrzymywały przez stulecia liczne edycje obszernego zbioru kazań Dambrowskiego. Celem warsztatów będzie ugruntowanie świadomości znaczenia warsztatu filologicznego w badaniach nad kulturą dawną oraz doskonalenie umiejętności analityczno-interpretacyjnych na przykładach nawiązań tekstów luterańskiego kaznodziei do pism Piotra Skargi i Jakuba Wujka. Uwagę skupimy na nawiązaniach różnego rodzaju i funkcji, począwszy od jawnych polemik, a skończywszy na nieujawnionych przejęciach i parafrazach tekstów obu pisarzy jezuickich.

Dr hab. Izabela Winiarska-Górska, prof. UW – dr hab., prof. ucz., pracuje w Instytucie Języka Polskiego na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Jej zainteresowania naukowe obejmują dyskurs religijny polskiej reformacji i kontrreformacji, zagadnienia normatywne dawnej polszczyzny, edytorstwo tekstów dawnych, popularyzację wiedzy o dawnej polszczyźnie. Autorka dwóch monografii: Szesnastowieczne przekłady Pisma Świętego na język polski (1551–1599) jako gatunek nowożytnej książki formacyjnej (2017) i Słownictwo religijne polskiego kalwinizmu od XVI do XVIII wieku (na tle terminologii katolickiej) (2004) oraz kilkudziesięciu artykułów. Uczestniczka prac edytorskich, m.in.: Kazania świętokrzyskie. Nowa edycja. Nowe propozycje badawcze (red. P. Stępień, 2009); we współpracy z Martą Kacprzak i Tadeuszem Maciejewskim edycja Pieśni Mikołaja Reja (2005) oraz we współpracy z Wojciechem Kriegseisenem, Martą Kacprzak, Sebastianem Kawczyńskim i Januszem Maciuszką Apocalypsis… Mikołaja Reja (2005). Współautorka opracowań popularyzujących wiedzę o polszczyźnie, filmów edukacyjnych Błyskawiczne dzieje polszczyzny. Uczestniczka projektów naukowych: m.in. kierowniczka projektu Szesnastowieczne przekłady Nowego Testamentu na język polski a rozwój renesansowej polszczyzny literackie (https://ewangelie.uw.edu.pl/), wykonawczyni w grancie dydaktycznym Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego. Internetowe kompendium edukacyjne (https://gramatyki.uw.edu.pl/, pod kierownictwem W. Decyk-Zięby), konsultantka historycznojęzykowa w projekcie NPRH Biblioteka Dawnej Literatury Popularnej i Okolicznościowej (pod kierownictwem R. Krzywego), wykonawczyni w projekcie badawczym Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w dialogu z Europą. Hermeneutyka wartości.

Staropolskie przekłady Pisma Świętego a wzrost świadomości językowej

Celem zajęć jest omówienie na wybranych przykładach różnorodnych wpływów twórczości translatorskiej tłumaczy Biblii i twórców literatury religijnej na rozwój polszczyzny literackiej, zwłaszcza na wzrost świadomości językowej pisarzy religijnych z XVI i XVII wieku. Stymulujący wpływ tłumaczeń na wzrost świadomości językowej zostanie omówiony na przykładach protestanckiej formacyjnej literatury religijnej. Omówione zostaną teksty, którym towarzyszyła polemika wynikająca z różnego rozumienia przez tłumaczy i wydawców istoty języka wernakularnego w dydaktyce Kościołów wyrosłych z reformacji. Jako kontrapunkt zostaną uwzględnione także tłumaczenia katolickie, które – jako przeciwwaga dla tekstów protestanckich – także podejmują kwestie języka, tym samym wpisując się w proces awansowania języka polskiego. Przedmiotem wykładu będzie zatem przegląd szeroko rozumianych książek formacyjnych: katechizmów, kancjonałów, przekładów Pisma Świętego, krótka charakterystyka socjolingwistyczna środowisk korzystających z tego typu literatury, ponadto rekonstrukcja sądów o języku (na poziomie metarefleksji) i jako tzw. języka w działaniu, czyli świadomego posługiwania się określonymi formami językowymi w wybranych dziełach.

Dr Krystyna Wierzbicka-Trwoga – adiunkt na Wydziale Polonistyki UW. Uzyskała tytuły magistra filologii germańskiej (2001) i filologii polskiej (2004) oraz stopień doktora (2011) na UW. Główne kierunki badań: XVII-wieczna poezja polska, niemiecka i angielska; wczesnonowożytna literatura fabularna; genologia; komparatystyka; przekładoznawstwo. Opublikowała monografię poświęconą barokowej poesis sacra oraz artykuły na temat teorii barokowego konceptu, formy cyklu poetyckiego, form gatunkowych oraz przekładów wczesnonowożytnej literatury fabularnej.

Mistyka śląska i poezja. Poeci z kręgu Abrahama von Franckenberga: Daniel Czepko von Reigersfeld i Johannes Scheffler (Angelus Silesius)

Wykład poświęcony jest fenomenowi tzw. mistyki śląskiej, a dokładniej śląskiej teologii mistycznej. Narodziła się ona w XVII w. wśród luterańskich intelektualistów i uczonych, pozostających pod silnym wpływem myśli Jakuba Böhmego. Do koła miłośników Böhmego „Pansophie” należał śląski poeta Daniel Czepko von Reigersfeld, który jako pierwszy dokonał ujęcia doświadczeń teologii mistycznej w formę dystychów, ale najważniejszy krąg skupiający miłośników „tajemnej teologii” na Śląsku powstał wokół biografa i wydawcy pism Böhmego, Abrahama von Franckenberga. Jego zainteresowania zarówno teologią, jak i poezją doprowadziły do zetknięcia z Danielem Czepko, który w 1647 r. ukończył sześć ksiąg niemieckich epigramatów pod łacińskim tytułem Sexcenta Monodisticha Sapientum i w 1651 r. przesłał je Franckenbergowi, który z kolei udostępnił je niedawno poznanemu Johannesowi Schefflerowi. Z tej inspiracji powstał sławny Cherubinischer Wandersmann Schefflera alias Anioła Ślązaka, cykl epigramatów mistycznych oddziałujący nie tylko na poezję późniejszą – literatura polska zawdzięcza mu Zdania i uwagi Adama Mickiewicza – ale też na filozofię XIX i XX wieku (F. Schlegel, G.W.F. Hegel czy M. Heidegger).